Λιθανάγλυφα και Τέμπλο
Ο λαϊκός πολιτισμός των Μαρμάρων.
Τα λιθανάγλυφα και οι Δεσποτικές εικόνες του Ι.Ν. Παμμεγίστων Ταξιαρχών
Δημήτριος Δοντάς – Βασιλική Σφήκα
Τα πολιτιστικά αγαθά αποτελούν ένα μοναδικό περιουσιακό στοιχείο για κάθε τόπο. Τα Μάρμαρα Φθιώτιδας διαθέτουν ένα πλούσιο απόθεμα, τόσο άυλων πολιτιστικών αγαθών, όπως είναι τα έθιμα, οι προφορικές παραδόσεις, οι χοροί και τα τραγούδια, όσο και υλικών, όπως τα αρχιτεκτονήματα, τα έργα γλυπτικής και ζωγραφικής. Τα λιθανάγλυφα που κοσμούν τα δημόσια και ιδιωτικά κτίσματα του χωριού, αλλά και η εκκλησιαστική ζωγραφική και ξυλογλυπτική του Ι.Ν. Παμμεγίστων Ταξιαρχών αποτελούν δύο χαρακτηριστικές εκφάνσεις λαϊκής τέχνης, καταδεικνύοντας την άρρηκτη σχέση με την κουλτούρα και την ιστορική εξέλιξη των Μαρμάρων.
- Λιθόγλυπτες παραστάσεις στα Μάρμαρα Φθιώτιδας
Τα λιθανάγλυφα, οι λιθόγλυπτες δηλαδή παραστάσεις που κοσμούν τα αγκωνάρια των κτισμάτων, αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα του νεοελληνικού λαϊκού πολιτισμού, με ταυτόχρονο αισθητικό και χρηστικό ρόλο. Ως έργα του ανώνυμου λαϊκού τεχνίτη, τα λιθανάγλυφα αντικατοπτρίζουν τις αντιλήψεις της κοινωνίας μέσα στην οποία δημιουργήθηκαν, ενώ αποκτούν διαχρονικότητα μέσω της αναπροσαρμογής και αφομοίωσης διαφόρων κοινωνικών και ιστορικών στοιχείων της κάθε εποχής.
Η λαϊκή λιθογλυπτική εμφανίζεται στα χρόνια της ακμής του παραδοσιακού πολιτισμού, περίοδο που συνδέεται άμεσα με την πνευματική και πολιτιστική ανάταση του ελληνισμού (18ος-19ος αι). Πρώιμα δείγματα νεοελληνικής λαϊκής λιθογλυπτικής χρονολογούνται στον 17ο αιώνα, προερχόμενα από τον χώρο του Αιγαίου (κυρίως Χίο και Τήνο). Αντίθετα με τις λιθόγλυπτες διακοσμήσεις στον νησιωτικό χώρο, η λιθογλυπτική στην ηπειρωτική Ελλάδα, η οποία ακμάζει κυρίως τον 18ο αιώνα, έχει τα δικά της ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Οι μετακινήσεις των μαστόρων της πέτρας, καταγόμενων κυρίως από μαστοροχώρια της δυτικής Μακεδονίας και της Ηπείρου στον ενιαίο ορεινό όγκο της Πίνδου διαμόρφωσαν κοινά γνωρίσματα στις συγκεκριμένες περιοχές.
Τα λιθανάγλυφα που εντοπίζονται στα Μάρμαρα, προσιδιάζουν με έργα λιθοξόων από τη βορειοδυτική ηπειρωτική Ελλάδα. Εκτός όμως από τις ηπειρωτικές συντεχνίες, σίγουρα στον οικισμό εργάστηκαν και συνεργεία από την ευρύτερη περιοχή, όπως καταδεικνύει χαρακτηριστικό παράδειγμα με υπογραφή μάστορα από γειτονικό χωριό (Εικόνα 1).
Εικόνα 1. Οικία Αποστόλη Αγγελόπουλου: Κτητορική επιγραφή με Σταυρό «1924 Νικολιτσίου». Διατηρεί το αρχικό επίχρισμα.
Από τεχνικής άποψης, τα λιθόγλυπτα διακρίνονται για το αβαθές χαμηλό ανάγλυφο το οποίο διακοσμείται με εγχαράξεις, αλλά και τα εσώγλυφα, θέματα δηλ. που είναι εγχάρακτα στην πέτρα. Ως έργα λαϊκής τέχνης αποφεύγουν τη ρεαλιστική απεικόνιση της φύσης, καθώς η απλούστευση στην απεικόνιση των θεμάτων αποτελεί απόδειξη ότι τον τεχνίτη δεν τον ένοιαζε η ρεαλιστική απεικόνιση μιας εικόνας, αλλά η αναπαράσταση ενός συμβόλου.
Τα θέματα των λιθόγλυπτων και τα ποικίλα μοτίβα τους ερμηνεύουν τον πλούτο της συμβολικής γλώσσας του τοπικού πληθυσμού. Από θεματολογικής άποψης, τα λιθανάγλυφα που συναντώνται στα Μάρμαρα μπορούν να ταξινομηθούν ανάλογα με το εννοιολογικό τους περιεχόμενο και τη σκοπιμότητα στη χρήση τους σε:
φυλακτικά – αποτρεπτικά (σταυροί, ρόδακες, υπερφυσικά ζώα και άνθρωποι), με πλήθος παραδειγμάτων στους ιερούς ναούς και σε διάφορες οικίες του χωριού (Εικόνα 2).
Εικόνα 2. Οικία Γεωργίου Κουφάκη: Αποτροπαϊκή κεφαλή με έντονο βλέμμα.
διακοσμητικά (φυτικά και ζωικά κοσμήματα), τα οποία φανερώνουν την άρρηκτη σχέση της αγροτικής κοινωνίας από τη φύση.
ευγονικά. Στα Μάρμαρα απαντώνται μαστοί, ως σύμβολο γονιμότητας.
κτητορικές επιγραφές, με τη χρονολογία κατασκευής του κτίσματος και τα αρχικά του ονόματος του ιδιοκτήτη ή του μάστορα. Τα παραδείγματα των Μαρμάρων εντοπίζονται χρονολογικά από το 1857 έως το 1962 (Εικόνα 3).
Εικόνα 3. Υπέρθυρο εισόδου Οικίας Παπανικολάου. Αναφέρεται η ημερομηνία μάχης της Σέλιανης τον Μάιο του 1822. Η επιγραφή αναφέρει: : «ΜΑ 1822: 1873 ΔΙ ΧΡΙ»
πολιτικά. Στον οικισμό εντοπίστηκε το μοναδικό τέτοιου είδους παράδειγμα από την μέχρι τώρα έρευνα, μια λιθόγλυπτη παράσταση σφυροδρέπανου.
Από την εξέταση του συνόλου των λιθαναγλύφων μπορούμε να εξάγουμε ενδιαφέροντα συμπεράσματα για τον τρόπο ζωής στα Μάρμαρα τα παλαιότερα χρόνια. Η καταλογογράφηση των παραστάσεων ανέδειξε συνολικά 86 σε αριθμό, τα οποία απαντώνται σε όλο το εύρος των σπιτιών του οικισμού, στους ιερούς ναούς και τις κρήνες. Διακρίνονται βέβαια στοιχεία που μαρτυρούν την κοινωνική διαστρωμάτωση του ιδιοκτήτη, όπως είναι η ποιότητα κάποιων παραδειγμάτων και η ποικιλία στη θεματολογία τους. Στην εκκλησιαστική αρχιτεκτονική του οικισμού ο λιθόγλυπτος διάκοσμος έχει να παρουσιάσει το αξιόλογο παράδειγμα του ναού των Παμμεγίστων Ταξιαρχών. Ο πλούτος των λιθόγλυπτων παραστάσεων που κοσμούν τον ναό περιλαμβάνει λιθόγλυφα μοτίβα από την πλειονότητα των θεματικών κατηγοριών.
Οι δόμοι με κτητορικές επιγραφές παρέχουν ενδιαφέρουσες πληροφορίες σχετικά με την κατασκευή των λιθόγλυπτων μοτίβων και των κτισμάτων που κοσμούσαν. Πιο συγκεκριμένα, το σύνολο των παραδειγμάτων που εντοπίζονται στον οικισμό των Μαρμάρων καταδεικνύει ότι η οικοδόμηση των κτισμάτων ολοκληρωνόταν κατά τους καλοκαιρινούς μήνες και κυρίως τον Αύγουστο. Επίσης έχουν εντοπιστεί λιθόγλυπτες επιγραφές, οι οποίες μαρτυρούν τους τεχνίτες που τις κατασκεύασαν.
Το παλαιότερο χρονολογημένο λιθανάγλυφο που εντοπίζεται στον οικισμό των Μαρμάρων ιστορείται το 1834. Χρονολογικά η παρουσία λιθανάγλυφων μαρτυρεί και την ιστορική πορεία των Μαρμάρων, καθώς ύπαρξη σημαντικού αριθμού λιθόγλυπτων σε διάφορα οικοδομήματα, η επιμελημένη κατασκευή πολλών παραδειγμάτων και ο πλούτος των θεμάτων που απαντώνται στα ανάγλυφα του οικισμού μαρτυρεί την εποχή που τα Μάρμαρα ως κεφαλοχώρι γνώριζε την ακμή του από άποψη πληθυσμού και δραστηριοτήτων. Με την πάροδο του χρόνου, περιορίζεται η λάξευση νέων λιθόγλυπτων αλλά και η επανάχρησή τους οπότε εξαφανίζονται εντελώς μετά την δεκαετία του 1950, όταν πλέον συναντάμε αποκλειστικά χρονολογικές επισημάνσεις κατασκευής του κτηρίου.
- Οι δεσποτικές εικόνες του τέμπλου των Παμμεγίστων Ταξιαρχών
Διασύνδεση του μνημείου με την Επανάσταση του 1821 και τις εκλογές της Εθνοσυνέλευσης του 1843
Εξέχουσας πολιτιστικής σημασίας για τα Μάρμαρα αποτελεί ο κεντρικός ναός του οικισμού, ο οποίος εκτός από αξιόλογο δείγμα εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής, με πλήθος λιθόγλυπτων παραστάσεων, περιλαμβάνει έναν ακόμα πολιστικό θησαυρό, το ξυλόγλυπτο τέμπλο του. Η σπουδαιότητα του εγκείται στο ότι στις εικόνες που το κοσμούν εντοπίζονται μαρτυρίες προσώπων που ενεπλάκησαν σε δύο σημαντικές στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας, αυτή της Επανάστασης του 1821 και των πρώτων βουλευτικών εκλογών της ελεύθερης Ελλάδας το 1843.
Ο Ι.Ν. Παμμεγίστων Ταξιαρχών, μια τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική, είναι κατασκευασμένος το 1842, όπως υποδηλώνεται στην κτητορική επιγραφή σε λιθανάγλυφο στην πρόσοψή του. Ο ναός δεν είναι αγιογραφημένος, αλλά διαθέτει εντυπωσιακό ξυλόγλυπτο τέμπλο, λαϊκότροπης τεχνικής, το οποίο δεν φέρει υπογραφή κάποιου τεχνίτη. Ξεχωρίζουν οι 8 Δεσποτικές εικόνες, από την εξέταση των οποίων αντλούμε σημαντικές πληροφορίες αναφορικά με τους δωρητές, αλλά και το έτος κατασκευής του τέμπλου, το οποίο τοποθετείται το 1841-1842. Ο ναός αποτελεί ουσιαστικά το πρώτο έργο που με κοινές δαπάνες φρόντισαν να φτιάξουν οι Σελιανίτες μετά την έξοδο από τον πόλεμο με τους Τούρκους και την απελευθέρωση του τόπου μας.
Εικόνα 4. Γενική άποψη του Τέμπλου του Ι.Ν ΠαμμεγίστωνΤαξιαρχών
Οι δεσποτικές εικόνες των Παμμεγίστων Ταξιαρχών παρέχουν πολύτιμες μαρτυρίες, οι οποίες λειτουργώντας συνδυαστικά ρίχνουν φως σε σημαντικά ιστορικά γεγονότα του τόπου μας. Πιο συγκεκριμένα, εξετάζοντας τις εικόνες εντοπίστηκαν στο κάτω μέρος τους «Δεήσεις», δηλ. κείμενα αφιερωματικού χαρακτήρα, με τα ονόματα των δωρητών τους. Στη συνέχεια, έγινε έρευνα σε δύο ιστορικές πηγές που αφορούν το χωριό μας και διαπιστώθηκε η σύνδεση των περισσοτέρων ονομάτων με δύο σημαντικές ιστορικές στιγμές του τόπου μας. Πρόκειται για το αρχείο αγωνιστών της Εθνικής Βιβλιοθήκης, στο οποίο στηρίχθηκε η συγγραφή του βιβλίου «Η Μάχη της Σέλιανης» του Γεωργίου Σκούρα και ένα έγγραφο της συλλογής των Γενικών Αρχείων του Κράτους, στο οποίο περιγράφεται η διαδικασία της εκλογής των εκλεκτόρων της Εθνοσυνέλευσης του 1843, που έλαβε χώρα στη Σέλιανη την 10 Οκτωβρίου 1843, εντός του νέου «Ι.Ν. Αγίου Ταξιάρχη», όπως αναφέρεται στο πρωτότυπο.
Εστιάζοντας στις «Δεήσεις» των Δεσποτικών εικόνων, αναγράφονται τα ακόλουθα:
Στην εικόνα του Αγίου Νικολάου εν βουνένης
δέησις τους δούλους του Θεού μήτρο καλήβα κ δημος κωσταντίνου, ουτο μνημοσινον αιονιον 1841
Ο Μήτρος Καλύβας ήταν Σελιανίτης αγωνιστής που υπηρέτησε υπό τον οπλαρχηγό Σκαλτσοδήμο , αλλά και συγκρότησε με τον αδελφό του Κωνσταντή σώμα 300 ανδρών. Πολέμησε σε όλες σχεδόν τις μάχες της Στερεάς Ελλάδας έως το 1829, οπότε και αρρώστησε βαριά. Διετέλεσε δημογέροντας του χωριού στη μετεπαναστατική περίοδο. Το 1865 ήταν ακόμα εν ζωή και έκανε αίτηση αποζημίωσης για τις δαπάνες του κατά τη διάρκεια του αγώνα.
Στην εικόνα της Κοίμησης της Θεοτόκου
ΔΕΗΣΙΣ ΤΟΥ ΔΟΥΛΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΥ Δ. ΙΩ. ΣΠΑΝΟ ΟΥΤΟ ΜΝΗΜΟΣΙΝΟΝ ΑΙΩΝΙΟΝ
Ο Δ. Ιω. Σπανός από την Σέλιανη πολέμησε το 1821 ως μπουλουξής υπό τον οπλαρχηγό Σκαλτσοδήμο. Στο κείμενο των εκλογών του 1843 εμφανίζεται ως δημογέροντας του χωριού και αναδεικνύεται παμψηφεί εκλέκτορας για την εκλογή αντιπροσώπων της Φθιώτιδας στην εθνοσυνέλευση του 1843. Είχε 3 γιους: τον Δήμο, τον Βασίλη και τον Αχιλλέα.
Στην εικόνα των Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ
δι εξόδων ιω. ιερέως σπανοδημήτρι εκ κόμης σέλανη ουτο μνημόσινον αιώνιον 1841 αυγούστου 16
Ο ιερέας Παπαγιάννης (Ιωάννης Σπανοδημήτρης) είναι ο πρώτος ιερέας του Ι.Ν. Παμμεγίστων Ταξιαρχών. Στο κείμενο των εκλογών του 1843 εμφανίζεται ως ο ιερέας του χωριού και πάρεδρος της επιτροπής που διεξήγαγε τις εκλογές.
Στην εικόνα της Θεοτόκου Ελεούσας
δέησις του δούλου του Θεού παναγιώτι. ανδρίτζου εκ κόμης σέλανη ουτο μνημόσινον αιώνιον 1841 αυγούστου 16
Ο Παναγιώτης Ανδρίτζος στο κείμενο των εκλογών του 1843 εμφανίζεται ως δημογέροντας του χωριού και μέλος της πενταμελούς επιτροπής που διεξήγαγε τις εκλογές.
Στην εικόνα του Σωτήρος του Κόσμου
δι εξόδων του δούλου του Θεού ανδρέα. δήμο. ουτο μνημόσυνον αιώνιον 1841. αυγούστου
Δεν βρέθηκαν στοιχεία για τον συγκεκριμένο αφιερωτή.
Στην εικόνα του Άγιου Ιωάννη Προδρόμου
Δι εξόδων του δούλου του Θεού δημητρίου παναγιώτη. ουτο μνημόσυνον αιώνιον 1841 αυγούστου
Δεν βρέθηκαν στοιχεία για τον συγκεκριμένο αφιερωτή.
Στην εικόνα της Αγίας Τριάδας
δέησις τους δούλους του Θεού αποστόλι κουφάκη κ δημήτρι σπιρίδονα και κωνσταντί κόρδα. ουτο μνημόσηνον αιώνιον
Ο Αποστόλης Κουφάκης ήταν Σελιανίτης που πολέμησε από το 1821 έως το 1829 υπό τον Μ. Κοντογιάννη. Στο κείμενο των εκλογών του 1843 εμφανίζεται ως δημογέροντας του χωριού και μέλος της πενταμελούς επιτροπής που διεξήγαγε τις εκλογές.
Ο Κωνσταντής Κόρδας με καταγωγή από την Αρτοτίνα, ζούσε στη Σέλιανη και πολέμησε στις περισσότερες μάχες του Αγώνα. Υπήρξε λοχίας στην πεντακοσιαρχία του Βασίλη Μαστραπά στη μάχη της Βόνιτσας και της Ναυπάκτου (1829). Στο κείμενο του 1843 εμφανίζεται στον κατάλογο των ψηφοφόρων. Το 1846 ήταν εν ζωή και έκανε αίτηση αποζημίωσης για τις θυσίες του στον Αγώνα. Το 1865 οι θυγατέρες του Μαρία, Ευφροσύνη, Βασίλω και Δημητρούλα έκαναν αίτηση επανεξέτασης του βαθμού που του είχε απονεμηθεί.
Στην εικόνα του Αγίου Νικολάου
δέησις τους δούλους του Θεού μήτρο. κ θανάση.γιάνο κ νίκο.γιάνο κ γουλα δημήτρι. ουτο μνημόσινον αιώνιον 1841
Δεν βρέθηκαν στοιχεία για τους αφιερωτές.
Τα ονόματα που αναφέρονται στις «Δεήσεις» του τέμπλου, παρέχουν την ουσιαστικότερη απόδειξη της σύνδεσης σπουδαίων ιστορικών στιγμών, καθώς τα πρόσωπα που δώρισαν τις εικόνες, ήταν οι ίδιοι Σελιανίτες που αγωνίστηκαν για την ελευθερία (1821) αλλά και την δημοκρατία (1843) της Ελλάδας. Ως εκ τούτου, οι εικόνες του τέμπλου αποτελούν μοναδικά πολιτιστικά δημιουργήματα με διττή αξία, τόσο καλλιτεχνική, όσο και ιστορική.
Επίλογος
Τα πολιτιστικά αγαθά που παρουσιάστηκαν παραπάνω δεν αποτελούν απλώς προϊόντα λαϊκής τέχνης, αλλά φορείς ιστορικών μαρτυριών, καθώς συνδέουν την ιστορία του τόπου μας με την κοινωνική ζωή και τις πνευματικές ανησυχίες των προγόνων μας.
Επιλέγοντας διαφορετικό υπόβαθρο, ο λαϊκός τεχνίτης χάραξε στην πέτρα τους συλλογικούς φόβους και πόθους των ανθρώπων της αγροτικής κοινωνίας και λάξευσε στο ξύλο το βαθύ θρησκευτικό τους συναίσθημα. Κοινό χαρακτηριστικό και των δύο είναι ότι αποτελούν πολύ χρήσιμα στοιχεία ενθύμησης της λαϊκής κουλτούρας και πολιτισμού στα Μάρμαρα και τις γύρω περιοχές.
Αυτό που οφείλουμε όλοι, ως μέλη της τοπικής κοινωνίας είναι μέσω της γνώσης και αναγνώρισης της αξίας των συγκεκριμένων πολιτιστικών θησαυρών, να ελαχιστοποιήσουμε τη δύναμη του φθοροποιού χρόνου, ο οποίος επιπεδοποιεί τα ανάγλυφα και εξασθενεί την ιστορική μνήμη.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Τσούπη – Ρέμου Μ. (2004), Εκκλησιαστικά και κοσμικά λιθόγλυπτα στην Ήπειρο (τέλη 18ου-20ου αιώνα): συμβολή στην μορφολογική παρουσίαση – ερμηνευτική προσέγγιση της ηπειρωτικής λιθογλυπτικής τέχνης: το παράδειγμα του Ζαγοριού. Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων
Κακαβάς Γ., Υφαντή Αλ., Κύρκος Ν. (2013), «Η εκκλησιαστική τέχνη στην περιοχή της Σπερχειάδας από την ίδρυση του Νεοελληνικού κράτους έως την περίοδο του Μεσοπολέμου (1830 έως το 1940)». Φθιωτική ιστορία, Πρακτικά 5ου συνεδρίου Φθιωτικής ιστορίας. Λαμία.
Δοντάς Δ., Σφήκα Βασιλική (2021), Μνήμες χαραγμένες στην πέτρα. Τα λιθανάγλυφα της Σέλιανης Φθιώτιδας. Αθήνα
Διαδικτυακές πηγές
Αγωνιστές του 1821 από τα Μάρμαρα στο: https://www.lavanitsa.gr/seliani-marmara-agwnistes/ (ανακτήθηκε στις 30/5/2021)